Deizm;tanrı tarafından gönderildiği söylenen dinleri,peygamberleri ve bunlarla ilgili söylenen mucize tarzı masalları reddeder.Bu doğrultuda bildiğimiz kainata karışmayan bir yaratıcının varlığını kabul eder.Bu yaratıcının belli bir sıfatı veya kuralları yoktur,buyüzden her deiste göre değişiklik gösterebilir.Birçok kişi bu konuda hepiniz farklı özelliklerde yaratıcılara inanıyorsunuz ama hepiniz deist sayılıyorsunuz nasıl oluyor bu gibi şeyler söyleyebilir.Buna cevap olarak şunu söyleyebiliriz;biz deistler yaratıcının bize ihtiyacı olmadığını düşünürüz bu fikir zaten kainata karışmamasından gelir.Dolayısıyla deistlerin herhangi bir ibadeti yoktur,yaratıcıya ihtiyaçları yoktur,dinlerdeki gibi ondan dua tarzı şeylerle bişey istemezler.Buyüzden mantıklarındaki yaratıcının farklı olması birşeyi değiştirmez.
Deizmin bir başka özelliği ise;ahlaki doğrulara mantıkla ulaşılabileceği.Yani deist kişi yaptığı davranışı doğruya göre seçerken kuralları veya ceza korkusunu göz önünde bulundurmaz.Mantıklı ve doğru olan o olduğu için yapar ve öyle düşünür.Mantık tabiki özneldir fakat ahlaki konuda değil.Yani doğru veya yanlış dediğimiz kavramlar kişilere göre değişir şeyler değildir bu ancak dini dogmalarda ve geleneklerde farklılık gösterir.Tabiki deist olarak bu dogmaları ve gelenekleri reddediyoruz.Örnek vericek olursak;bir deist insan öldürmenin mantıklı ve doğru;diğeriyse mantıksız ve yanlış olduğunu düşünemez;insan öldürmenin mantıklı olduğunu düşünen deist olamaz.Bu bağlamda mantık bencillik ve egodan öte bütün insanlık için evrensel bir düşünce şeklidir.
Deizm normal hayatta ateizmden veya materyalizmden farklı değildir;deistler bilimi reddedemez çünkü bilim algılara yöneliktir,algıların yanlış olduğunu düşünmek mantıklı değildir ama deistler tamamen algılara güvenirde diyemeyiz.Deizm bu konuda hem algıların gerçekliğini hemde algılanamayacak şeylerin olabilirliğini göz önünde bulundurur.Bu konuda öznel mantık devreye girer ve bazı deistler algılayamadığımız şeylerin mantıklı olduğunu ortaya atabilir.TAbiki bu dinlerdeki açıklamalardan uzak olmalıdır.Örnek vericek olursak,bir deist ruh diye birşeyin varlığına inanabilir ama bunun dinlerdeki gibi olduğunu söyleyemez çünkü mantıksızlık olur.Reankarnasyon ruh bağlamındaki en mantıklı kavramdır çünkü başka güçlerin olaya etkileşime bulunmasına gerek duymaz bir kere başladımı döngü hep devam eder.Ama kendi tecrübelerimi göz önünde bulundurarak şunuda söyleyebilirim;bir deist yaratıcıyı bir enerji olarak görebilir ve her canlıdada bu enerjiden bir parça yani ruh olduğunu söyleyebilir.(Ruh mantıklı olarak açıklanamaz niye mi ? Çünkü ruh zaten bilinmeyen birşeydir,bilinmeyen bir kavramı başka bilinmeyenlerle açıklamak nekadar mantıklıdır ? Buyüzden en mantıklı ruh açıklama yöntemi reankarnasyondur çünkü içinde bilinen şeyler vardır.)
Deistler yukardada söylediğim gibi herşeyin yaratılışının başlangıç nedeni olarak yaratıcıyı görürler.Yaratıcı bu düzeni bizim kavrayamayacağımız bir şekilde başlatmıştır ve sonra hiç karışmamıştır;tabiki ne olacağını biliyordur.Örneklendiricek olursak; bir kutu içinde can kurtaran botu olduğunu düşünün;kutunun ipini çektiğinizde kutu açılır bot şişer ve koskocaman bir şey ortaya çıkar.İşte yaratan kimi deistlere göre bu kutu,kimilerine göre kutuyu yaratan ve ipini çeken şeydir.Bazılarımız onu bilinçli kabul ederken bazılarımız bilinçsiz olarak görebiliriz.Yaratıcının herşeyi bilmesini kaderle bağdaştırabilirsiniz diye ekliyorum;hiçbir alakası yoktur siz bile herşeyi hesap edebilirseniz neler olacağını bilebilirsiniz;yaratıcıyı tek mükemmel olarak kabul ettiğimiz için o herşeyi hesaplayabilir dolayısıyla bilebilir.
Deistler dinlerdeki gibi yaratıcının bu evreni ve insanları özel bir amaç için yarattığını düşünmez.Bilakist böyle bir amaç olsada asla bilemeyeceğimizi çünkü yaratanı asla kavrayamayacağımızı düşünürler.Yani deistler yaratanın herşeyi niye yarattığı konusunun bilinemeyeceğini sadece tez olarak ortaya atılacağını söylerler.
Deizm e eleştiri olarak en çok gelen sorulardan biri şudur;Deistler yaratıcının varlığından nasıl eminler ? Hayır değiliz;biz deistler yaratıcı kesin var veya kesin yok demeyiz.Elimizdeki bilgilerle düşünür ve mantıklı bir yorum yaparak olması gerektiğini iddia ederiz.Çünkü herşeyin başlangıcı paradokstan kurtarıcak tek mantıklı şey budur.Bilim dünyası bile bu paradokstan kurtarmak için hep varolan bir madde olduğunu söyler.Peki ozaman hep varolan bir yaratıcı olma olasığı,hep varolan bir madde olma olasılığından azmıdır ? Hayır bence %50-%50 dir.
Deizm birçok kişinin sandığı üzerine bir inanış değildir,düşünüştür.Mantığa dayalı bir düşünce sistemidir;hatta bana göre felsefe akımıdır.Lakin felsefe tarihini insanların önüne sıralayanlar din felsefesi diye aslında felsefe olmayan birşeyin içinde deizmi ufak bir ayrıntı olarak bahsederler.Bunun sebebi ise deizmin belli başlı kuralları olmaması ve hakkında hiçbir kitabın olmamasıdır.Bana kalırsa din felsefesi denilen bölümden çıkartılmalı ve felsefe tarihinde bir yerlere koyulmalıdır.
Deizmde insanlar ölümden sonra hayat sevdasıyla;sevap veya günah ticaretiyle yaşamazlar.Eğer böyle şeylere inanıp deist olduğunu iddia eden varsa bilinki yanlıştır.Neden derseniz birinci özellik deizmin dinleri ve içindeki öğeleri reddetmesi;ikinci özellik mantıksal düşünmek.Açıklayacak olursak;dinler korkuya dayalıdır,korku ise insanlara kendi düşüncelerini değil başka şeyleri yaptırır.Buda korku dolayısıyla sergilenen davranışların güvenilmez olduğunu gösterir.Ayrıca sevap kazanmak için iyi şeyler yapan insanların asıl amacı kendileridir,yani bencillerdir bunlarada güvenilmez.Kısaca butür şeyler tamamen mantıksızdır.
Bazı deistlerin kendilerini asıl hristiyanlar olarak ilan ettiği tarihte görülmüştür;örneğin Thommas Jefferson kendi incilini yayınlamıştır fakat bu yine bir dindir ve deizm dini dogmaları reddeder.Buyüzden bu kişileri deist olarak görmek yanlış olur.Benzer bir olay George Washington da da meydana gelmiştir;Washington deistlerin ölümden sonra hayata inanabileceğini söylemiştir bunun neden mantıksız olduğunu yukarda belirttim.

İşte Deizm budur;birazda işe kendi yorumumu katıcak olursam şöyle anlatabilirim:
Deizm bir felsefedir,bu doğrultuda birçok konuda tarafsızdır ve şüphecidir.Amaç mantıksal düşünmek ve insanları deizm e çağırmak yerine onlarada felsefeyi,şüphe duymayı ve mantıksal düşünmeyi öğretmektir.Bu doğrultuda bu özellikleri kullandıktan sonra insanın deist,ateist,agnostik olmasının önemi yoktur.Yeterki dini dogmalardan kurtulsun,şüphe etmeyi öğrensin ve kendini kul köle olarak görmesin.Çünkü insan zihni ve aklıyla birçok şey aşmıştır ve gelecektede birçok şeyi aşmak için kullanacağı en büyük silah bunlar olucaktır.Deizm korkulardan kurtulmak;merak etmek,şüphe duymak ve düşünmektir.Egolarımızdan ve bencilliğimizden kurtulup yaşamı benimsemektir.Hayatı hem doya doya hemde erdemli bir şekilde yaşayabilmektir.Bilimi ve mantığı göz önünden ayırmadan inanabilmektir.Şüphe ederek inanmaktır.Buyüzden bana göre deizm dengedir.

Yazar:Ben.